Zure hutsunearen errefuxiatu

Ezkutaketan jolasten, harrapatzen uzten ginen,

gauak irentsita, bakoitzaren txokoa ezagututa,

puntuz jositako zauri zaharrak zartatzen uzten genituen:

Aurreko muxua hurrengoan urtuta, gure hatsa,

kotxean behar genuen gortina bakarra.

Besoetan bilduta, mundutik desagertuta,

Oraina ere hil egiten zen, denbora zu zinen.

Eta denbora horretan, mingain artean,

geroz eta gustorago jolasten nuen goxoki bilakatzen bukatu zenuen.

Etengabe berreraikitako esaldien solasak amaierarik ez zuela pentsatzen genuen,

Eta orain, zuloan nabil, bertatik ezin ihes, habia eginda,

Zure hutsunean errefuxiatuta.

A ti, Ernesto.

La sonrisa que esbozaste en un momento,

Las palabras que tiraste al frente,

La mirada fija que aseguraste a alguien,

El abrazo que estrechaste,

El rifle que empuñaste,

La vida que diste,

Jamás, será en vano.

A ti, Ernesto.

Imagen
Con quien más sonrisas te arranco.

Askoa Etxebarrieta,La Pulga: Flamenkoan pertsona bakoitzaren energiak du garrantzia

Askoa Etxebarrieta, La Pulga
Askoa Etxebarrieta, La Pulga

Bere ahotsaren tinbre zorrotzak deitzen du atentzioa lehenengo begiratuan .Batez ere bere gorputz mehearekin alderatuta, argala baita baina gihartsua oso.  Erderaz egiterakoan  andaluziako azentua ateratzen zaion euskalduna da, eta “vamo allá” eta holakoak  buleria edo seguidilletan botatzeko ahots aproposa dela dudarik ez dago, batez ere flamenkoak duen alaitasuna transmititzeko. “Flamenco a raudales” dio bere aurkezpen gutunak, eta egia da, La Pulga zerbait baldin bada, flamenkoa alde guztietatik indarrez isurtzen duen emakumea delako. Entseguetatik hasten da izerditzen “La Pulga”. “Bere…dena” botatzen du.

Pasa den larunbatean “Berriketan” ikuskizunarekin egon zen Aguraingo Harresi aretoan, Andaluziako eta Askoa Etxebarrieta, La Pulga 078Euskal Herriko kulturak uztartzen dituena, “kultura oso potenteak biak”. Txalaparta, gitarra espainola eta perkusioa hartuta doinu euskaldunak flamenkoarekin nahasi zituzten partaideek dantzari gasteiztarraren hankek gainontzekoa egin zutelarik. Askoa Etxebarrietarekin hitz egin dugu La Pulgaz, baina batez ere begiak emozioz betetzen dizkion flamenkoaz. Egun,  klaseak ematen ditu Gasteizen baina noizbehinka Madrilera joaten jarraitzen du,berak dioen moduan “kaña” eman diezaioten. Bera “zoriontsua” da. Eta gu ere, bera oholtza gainean ikusirik.

 

BerriketanArgazkia: Amaia Gartzia
Berriketan
Argazkia: Amaia Gartzia

Bitxia da euskaldun bat flamenkoa dantzatzen ikustea, askotan galdegin dizute honengatik, baina are bitxiagoa egingo zaio Andaluz bati euskaldun bat tablao gainean ikustea. Nola jaso zizuten Andaluziara joan zinenean?

Granadara joan nintzenean ez zen horren bitxia izan, nahiko euskaldun daudelako han. Bestalde, Andaluzian mundu guztiko jendea dago flamenkoa ikasten, herrialde askotakoak, Brasiletik hasi Japoneraino. Flamenkoa nahiko unibertsala da. Granadan ez zitzaien horren arraroa egin, Sevillan bai ordea, pixkat: “¿Una vasca bailando flamenco?!”, esaten zidaten. Mundu osoko jendea badago flamenkoa dantzatzen zergatik ez euskaldun bat? Japoniar batek ikasten badu zergatik ez? Euskal Herriko jendea ere izan daiteke flamenka.

Berriketan-ekin joan ginenean ere ondo hartu gintuzten, nahiko beldurtuta gindoazen Kadiz-era, presio puntu batekin, baina oso pozik gelditu ginen jendeari asko gustatu zitzaiolako eta kritikak ere onak izan zirelako. Oso pozik geratu ginen izan genuen harrerarekin. Andaluziarrek flipatu egin zuten txalapartarekin.

Ballet klasikoarekin hasi zinen eta flamenkoan bukatu. Zer ezberdintasun daude bi dantzen artean?

Klasikoa ere asko gustatzen zait, baina askoz zurrunagoa da, ezin baitzara dituen neurri edo erregeletatik atera, nahiz eta zoratzen nauen. Flamenkoa ezberdinagoa da, pertsona bakoitzaren energiak daukalako garrantzia, askoz pertsonalagoa da. Libreagoa ere bada, “anarkoagoa”.

Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia

Nor da La Pulga?  Ba al dago ezberdintasunik Askoa Etxebarrieta eta La Pulgaren artean?

Orain gure artean ez dagoen lagun oso berezi batek jarri zidan ezizen hori. Bere omenez jarri nuen bizitza osorako. Baina bai, badago ezberdintasunik. La Pulga askoz harroagoa da, askoz makarragoa, harrotasun sen hori ateratzen dit, Askoa soilik izanda berez ez daukadan harrotasuna, beraz oholtza gainean pixkat eraldatzen diren horietarikoa naiz ni. Aldatzera narama eta harropuzkeriaz esatera: “Zer da nahi duzuna?!”

Zergatik flamenkoa eta euskal doinuak fusionatu? Egon izango dira horrelako nahasketak gustukoegi ez duen publikorik, batez ere flamenkoa dela eta. Zer esango zenieke? Zergatik etorri “Berriketan” ikustera?

Interesgarria dela ezberdina den neurrian. Bi kulturen fusio bat egiten saiatzen garela, ez txalapartaz lagundutako koadro flamenko bat. Gure bihotza jartzen dugu partaideok ikuskizun honetan.  Nik gogoa neukan txalapartarekin zeozer egiteko. Txalapartariek ere flamenkoarekin erlazionatutako zerbait egiteko nahia zuten eta aurretik ere beste talde flamenko batekin arituak ziren. Lagun baten bidez ezagutu ginen eta horrela hasi ginen bi musiken arteko aukerak probatzen. Kantak ateratzen hasi ziren eta ikuskizun bat egitera animatu ginen. Berriketan-ekin urte eta erdi daramagu lanean.

Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia

Zer ematen dizu flamenkoak?

Nire bizitza da flamenkoa, nire bizitza osoa. Ez dakit zer egingo nukeen dantza hau kenduko balidate. Egunero jaiki eta entseatzera noa. Egunen batean ezin badut praktikatu zerbait falta zaidala sentitzen dut. Nik beharrezkoa dut … (txaloak jotzen ditu). Oso ondo pasatzen dut. Ez dakit nola azaldu baina dantzatzen dena botatzen dut.

Zer dauka zailenen flamenkoak? Pausoak ala pasioa?

Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia

Flamenkoa erritmoa da batez ere. Erritmoa eta konpasa dira flamenkoaren jainkoak. Orduan, batez ere zaila da konpasak ikastea, hamabi denbora dituztelako. Hori asimilatzea zaila da. Baino konpasa biziki garrantzitsua da. Konpasetik kanpo bazabiltza egiten duzunak ez du ezertarako balio, nahiz eta mirariak egin. Bere lekuan egon behar du, bestela ezer ere ez.

Flamenkoarena erabatekoa izan zen edo horretara jauzi egin aurretik duda-mudan ibili zinen?

Hasieran Zaramazuloko korrilloan hasi nintzen. Nire lehenengo irakaslea izango zena dantzatzen ikusi nuen eta oso argi ikusi nuen: “Nik hori egin nahi dut”. Klaseetara apuntatu nintzen eta uda hartan Granadara joan nintzen ikastaro trinko bat egitera, eta  ondoren Andaluziara. Taldean egotearena konpasa eramaten eta bapatean edonor dantzatzen hastearena asko betetzen ninduela ikusi nuen. Beraz Granadara joan nintzen bertako irakasleengandik ikasteko eta esentzia hartzeko. Esentzia oso garrantzitsua da eta han arnastu egiten da.

Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia

Egun flamenko klaseak ematen dituzu Gasteizen. Interesik sumatzen duzu flamenkoarekiko Euskal Herrian?

Bai, nik uste geroz eta gehiago, gainera. Jendeari gustatzen zaio. Gauza da jendea ez dagoela oso ohitua flamenkoa ikustera. Publikoa konturatzen ari da ez daukala zerikusirik Espainiarekin ez eta Espainiak esan nahi duenarekin. Gauza batek ez du bestearekin zerikusirik. Andaluzian jende oso independentea ezagutu dut. Logikoa da flamenko eta zezenen Frankoren Espainiarekin erlazionatzea, eta arrunta errefusatze hori. Gauza bat Espainia da, eta beste bat flamenkoa. Badaude letra oso alternatiboak abesten dituzten abeslariak ere flamenkoan. Baina hori geroz eta gehiago ulertzen duen jendea dago, eta ikusterakoan gustatzen zaie.

Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia
Argazkia: Amaia Gartzia

Argazkia: Amaia GartziaArgazkia: Amaia Gartzia

Argazkia: Amaia GartziaArgazkia: Amaia Gartzia

Argazkia: Amaia GartziaArgazkia: Amaia Gartzia

Xabier Zeberio eta Pello Ramirez: “Musikari ematen zaion garrantzia ez dago benetan oinarri sendoak eta kontzeptualak dituen laguntza batean”

 

“ON”, beraien azken lana aurkezten izan genituen atzo Xabier Zeberio eta Pello Ramirez musikari profesional  ezagunak. Akordeoi kromatiko eta erdi aroan jatorria duen nickelharpaz  hornituta, Suedia eta Euskal Herriko abesti eta euren konposizio propioak aurkeztu zituzten bi musikari gipuzkoarrek zentzuak “on” jarri zituen ikuskizunean.

On-en sorrera elkarrekin lan egiteko nahia ala musika alorrean oraindik aztertu ez diren zerumugak arakatzea izan da?

P: Bietatik pixkat. Gu beste proiektu batzuetan elkarrekin aritzen gara, Alos Quartet-ekin, hor urte dezentetan aritu gara, eta behin, grabazio bati esker konturatu ginen akordeioa eta nickelharparekin batez ere, bazegoela kanpo bat jorratzeko sonoridade berriekin eta holaxe abiatu ginen. Pieza batzuk adaptatu, berriak egin, eta karretera!

Diska egiteko erabakiaren aurretik kontzertuak emanez hasi zineten, bide batez, harrera ona izan duten kontzertuak. Diskoarekin berdin gertatzen ari da?

X: Normalean prozesua alderantziz izaten da. Normalean diska prestatzen da eta gero kontzertuak ematen hasten zara. Kasu honetan dena alderantziz egin genuen. Kontzertuak egiteko aukera sortu zitzaigun eta sorta bat egin genuen, zortzi bat edo, eta gero planteatu genuen diskoarena. Proiektua ez zen disko bat sortzea. Behin errepertorioa rodatuta genuela, grabazio estudiora sartu ginen. Eta egia esan, diskoa nahiko rodatua dago, normalean izaten da diskoan gauzak faltan izaten direla, oraindik nahiko fresko eta berri. Baino errepertorioa oso rodatua zegoenez harrera ona, berezia izan da. Kontzertuan dagoena bere horretan isladatzen du, eta horrek puntu bat ematen dio.

Zergatik akordeoi kromatikoa? Nickelharpa da gehienbat kantatzen duena, honen atzetik akordeoiaren soinua entzutearen erabakia a priorikoa izan da? Edo beste instrumentu batzuekin saiatu zarete ere?

P: Nik akordeoi kromatikoa betidanik landu izan dut. Ez dugu planteatu hori nahiz eta pieza batzuk baduten formula hori, nickelharpak kantatzen du eta akordeoiak laguntzen dio, baina saiatu gara paperak banatzen. Eta noizean behin aldatu egiten gara eta nickelharpak egiten ditu fondo batzuk, eta beste batzuk akordeoiak egiten ditu. Akordeoiak baditu erregistro aldetik bere berezitasunak eta sonoridadeak eta horri denari zukua atera zaio.

Nola heldu zen Nickelharpa zure eskuetara Xabi?

Erdi aroko Nickelharpa jotzen du gehienetan Zeberiok, Ramirez-ek akordeoi kromatikoa darabilelarik.

X: Nahiko kasualidadez. Urte asko daramazkit Oskorrirekin eta Europa iparraldetik gira batzuk egiten genbiltzalarik, Suedian, hau berez Suediako instrumentua baita. Lehendik begia botata nion eta festibal batzuetan egon ginen eta han nickelharpajole asko daude, Suediako instrumentu nazionala dela esango genuke nickelharpa. Kontaktuan jarri nintzen, bat eskuratu nuen, lutier batek egin zidan Suedian, eta pixkana-pixkanaka … egia esan,  maitasunezko istorio nahiko sakona izan da niretzat, ni bibolinjolea izan naiz betidanik baina badira hamar urte nickelharpakin nabilela buru-belarri  eta egia esan esparru,bide eta espresiobide asko ireki dizkit. Oso instrumentu berezia da.

Ze gauza azpimarratuko zenituzkete zuen karreran, zuen ibilbidean, musikari bezala hazten lagundu zaituztenak?

P:  Mundu klasikoan hasi nintzen eta akordeoia ikasi nuen, ni hasi nintzenean ilusio asko zegoen instrumentu klasiko bezala finkatzeko, nahiz eta gero hori ez zen erabat lortu, baina ni batez ere, nahiz eta horrela hasi nintzen eta urte batzuetan hori dezente landu nuen, uste dut asko lagundu nauela proiektu ezberdinetan kantariei laguntzea. Folk musikan ere bai, musika klasikoa bezala ez hain enkorsetatuak direnak, musika libreagoak, nola ulertzen duen  kantari batek adibidez, bere kantagintza eta kreazioa ere bai. Niri horrek asko-asko lagundu dit. Askatasun hori, adibidez, hori  klasikoan zaila da ematen, eta nik bereziki hori aipatuko nuke, beste proiektu hauetan dagoen askatasuna, ez dagoelako batez ere barrera psikologikorik.

X: Prejuiziorik.

P: Hori da, askoz libreagoa da eta horrek ikasteko aukerak ematen ditu, esperimentatzeko eta gauza freskoak ateratzeko.

Eta zuk, Xabi?

Bai, gehienbat hortik. Nik uste musikari nahiko kamaleonikoak garela, nahiko irekita gaude gauza berrietara. Aukera izan dugu estilo eta jende oso ezberdinarekin lan egiteko. Folk musikatik, Pop-eko abeslariekin, Rock-ekoak…hamaika istorio eta oso jende onarekin lan egiteko aukera izan dugu eta saiatu izan gara beti nahiko buru irekiarekin lan egiten eta bakoitzari hoberena eta lan egiteko modu ezberdinak ulertzen, ikasten eta asimilatzen. Horrek eman digu aukera nik uste musika beste perspektiba aldetik egiteko eta ikusteko.

Zer iruditzen zaizue Europa ekialdeko hezkuntza sistema, non, dirudienez, musikak garrantzia gehiago erdiesten duen? Honi loturik, uda partean sarritan ikusten ditugu kalean instrumentu bat jotzen aritzen diren pertsonak, kale musikariak, eta agian belarri profano edo aditua ez den batentzat nahiko maila ona izan dezaketenak, nahiz eta badira oso onak direnak ere. Musikari profesional bezala horrelako pertsona batekin gurutzatzen zaretenean, zuei zer datorkizue burura?

P: Batez ere, zuk esan duzun moduan, ze ezberdintasun dagoen ekialde-iparralde eta gurearen artean. Han berealdiko tradizioa dago, eta hemen oso-oso ezberdina da. Uste dut han musika bizi dutela eta ematen diotela garrantzia oso handia, baina batez ere, tradizioan oso garrantzitsua delako.

X: Hezkuntzan garrantzi handia ematen zaio beste gauza askori bezala. Hemen inondik-inora ez daukan garrantzia, hemen musikak zero garrantzia du, kultura ez da baloratzen, politika aldetik ari naiz, nahiz eta kontzertuak eman, kontzertuetara joan jendea, oinarriz hori ez baldin bada garrantzitsua … oraintxe bertan edukazioko lege aldaketarekin musikako asignatura kentzera dihoazte. Hori da diferentzia hemen, inportantzia gauza batzuei ematen zaie eta besteei ez, jakin gabe ze garrantzizkoa den oinarrian. Hemen musika hezkuntza bat ematea, leku askotan zerbitzu hori ez da ezinbestekoa, eta hori buru inteligente batentzat, ekialdeko edo iparraldeko herrialde aurreratu baten mentalidadean, juxtu kontrakoa da. Hezkuntzaren oinarria eta hezkuntzaren esparru ezberdina dela, eta musikak beste edozein arte espresio bezala berebiziko garrantzia daukala, eta horrek egiten du herrialde bat, agian ekonomikoki edo zenbakitan nabarmentzen ez den gauza askotan aurrera egitea.

Euskal Herrian ze garrantzi ematen zaio musikari instituzioen aldetik?

P: Ez dago, ez dago baloratua.

X: “Zero patatero”. Ez dago baloratua ez zaiolako ematen inolako garrantzirik.Bai partxeak edonon daude, Euskadiko Orkestra daukagu, baina guztiz ziztrina da zenbakitan instituzionalki ematen den bermea. Benetan  eskaintzen zaion garrantzia bizirauteko eman beharreko laguntzan dago, ez benetan oinarri sendoak eta kontzeptualak dauzkan laguntza batean.

Biak izan zarete atzerrian, ze oihartzun dauka gure herriko musikak kanpoan?

P: Ez gehiegi esango nuke. Noski, dena kate bat da.Mundu mailan herri bezala figuratzen ez duen herri bat… Nik daukadan esperientzia izan da, ba Estatu Batuetan izan garenean adibidez, euskal etxeetan. Eta hor bai, zerbait ezagutzen da, badago jendea , oso jende bitxiarekin topatu izan naiz, benetan hemengo kulturagatik asko kezkatu direnak. Bestela ez dut uste gure herriak bereziki oihartzun handia duenik. Leku bat non musika ez den baloratua, ze atera behar duzu kanpora? Ze laguntza izan behar dituzu kanpora ateratzeko? Goazen hartzera lagin bat eta enbaxadore bezala goazen espresatzera hau Europan zehar. Hori ez da existitzen.

X: Gu gaude, esate baterako.Baina gu bezalako ehun talde daude beste hamaika lekutan. Baina hemen ez dago ezer, ordun. Han, Eskandinabian esaten dut, nik dezente jarraitzen dudalako, Finlandian…harri bat altxa eta musikariak daude, egunero eskolan musika ikasten dutelako, instrumentua jotzen dutelako eskolan. Beste kultura bat da, hemen lau lagin ditugu erakusteko eta besterik ez.

Non edo zertan inspiratzen zarete proiektu berriak eratzeko?

P: Ni egunero saiatzen naiz, zertan ez nizuke esango, bueno agian bai, bioi natura gustatzen zaigu, biok ere haurrak ditugu eta betiere kaña asko ematen dute. Batez ere izenburuak eta egiten ditugun gauzak bai uste dut erlazioa daukatela. Askotan prozesua izaten da aurkakoa, inspiratu beharrean eta hortara joan, lehenengo egiten duzu eta gero ikusten duzu nondik-nora etorri den hori eta saiatzen zara harreman hori bilatzen.

X: Nire kasuan bahintzat ez dago inspirazio bat, “bueno orain inspiratuko naiz ez dakit zertan”. Eguneroko bizitza, egunerokotasunak ematen dizu inspirazioa, eta Pellok esan duen moduan, lanean harrapatzea da inspirazioa.

Mireia Gabilondo: “Bere ustez mingarria den pelikula bat ikusi aurretik Audientzia Nazionalari berri ematea erabaki du Urquijok”

Agurainen zinez zita berezia zen Barrura begiratzeko leihoak aurkeztu zen atzo Aguraingo Harresi aretoan. Erakustaldian izandako Mireia Gabilondok film “humanoa” egiteko nahia adierazi zuen aurresolasaldian. Gotzone Lopez de Luzuriaga preso aguraindarraren zatia zuzendu eta haren senideen bizipenak jaso dituen Gabilondorekin izan gara, atzoko estreinaldian ikusle askori malkoak erausi zizkion dokumental gizatiarraz hitz egiten, baita gizatiartasun horrek ekarri duen polemikaz.

Atzo bertan izan zen Bilboko estreinaldia eta dokumentalak harrera beroa izan zuen bertan. Nolakoa izan da oro har herri ezberdinetako harrera eta nola jaso duzue egileek?

Donostian egin genuen lehenengoz duela hilabete festibal inguru horretan. Bi pase egin genituen, Victoria Eugenia Antzokian. Jendeak erosteko txartel batzuk jarri ziren salgai horren truke gero pelikula ikusi ahal izateko, eta diru horrekin posible izan da pelikula bukatzea. Bi pase horiek izan ziren publikoarekin harremana izan genuen lehendabizikoa eta jendez gainezka egon ziren. Oso-oso beroa izan zen eta oso polita izan zen, jendea zutitzeraino.  Atzo Bilbon berdintsu izan zen. Hasieran beste areto batean egiteko nahian izan ginen, ez ziguten alokatu, eta azkenean unibertsitateko paraninfoan egin zen, 450 pertsona hartzeko lekua daukana. Dena saldu zen eta hainbat jende ere kanpoan geratu behar izan zuen. Oso hunkigarria izan zen ere, jendea eskerrak eman zizkigun horrelako istorioak ere kontatu beharra dagoela esanez. Tolosan ere atzo izan zen eta jendea ere hurbildu egin zen. Lehendabiziko egun hauetan dokumentalean ze protagonista ditugunaren arabera hari gara herri horietan erakusten, eta horregatik gaude gaur hemen Agurainen, Gotzone  hemengoa delako. Jendeak gogoz hartzen duela gertuko istorio bat delako. Gu oso pozik gaude jendeak behin eta berriz ikusiko duelako.

Aktore ezaguna zaitugu gurean baina oraingo honetan kameraren atzean aritu zara, laugarren aldiz. Nolakoa izan da oraingoan zuzendari moduko jarduna?

Bai, nik bi pelikula zuzendu ditut aurretik eta uda honetan beste bat. Halere, dokumental bat egiten dudan aurreneko aldia da. Hori izan da niretzat zailena, baina erakargarriena ere bai. Baita ezberdinena, nola kontatu benetako istorio bat benetako jendearekin, fikzioa ez egitea, baizik eta gertatzen ari den zerbait.  Bigarren oztopoa , preso egonik,  protagonista elkarrizketatzeko aukerarik ez izatea izan da.

Ez zara Gotzonerekin izan?

Ez. Zintak neuzkan, zinta ugari. Gotzoneren berri jakin eta segituan zintak etorri ziren nire eskuetara. Denbora askoz zinta horiek entzuten murgildu nintzen orduan. Hortik hasi nintzen pieza pixkat bideratzen edo gorpuzten, eta nondik kontatu nahi nuen nik neure buruari edo bihotzari baita ere galdetzen. Zinta horiek ardatz bezala erabiliko nituela ikusi nuenean bigarren pausoa hainbeste urtez kartzelan egotea zer den kontatzea izan zen, Parot doktrinak zer esan nahi duen eta Gotzoneren kasuan, hirugarren ardatz potoloena, minbizia izateak dakarren guztia preso egonik. Nola burutu izan da zailena eta denbora asko eraman didana; senideekin harremanetan jarri ondoren guzti hori 15 minututan kontatzea.

Nola atera zen Gotzoneren izena?

Josu Martinez bost zuzendarietako baten ideia izan zen hau guztia egitea. Bere deia jaso nuen parte hartu nahi nuen galdetuz eta baietz esan nion. Boladatxo bat izan nintzen hasieran zer kontatu nahi nuen pentsatuz, zeini buruz, nola … nire gertuko beste aukera edo pertsona  batzuk izan nituen, baina gero Josuren bitartez beste istorio batzuk heldu zitzaizkidan eta orduan erabaki nuen nahiago nuela distantzia apur bat edukitzea nire protagonista izango zenarekin. Errazago egingo zitzaidalako erdian jarrita, inplikazio handia baita horrelako istorio bat kontatzea. Barruan gauza asko mugitzen dira. Gotzonerena zintengatik izan zen, polita iruditu zitzaidan bere ahotsarekin jokatzea. Berea eta bere ama edo familiaren arteko ahotsak jasotzen zituen elkarrizketa horiek erabiltzea.

Ezinezkoa edo erabat zaila izango da ez inplikatzea. Denbora guzti horretan zehar soinez soin izan zara Gotzoneren familiarekin. Zeintzuk izan dira ikusi dituzun zailtasun handienak?

Zailtasuna izan da berarekin zuzenean harremana izan beharrean, filma nola kontatu bere inguruan dagoen jendearekin, zeintzuekin. Nik Gotzoneri eskutitz bat idatzi nion nolabait baimena eskatuz eta bere istorioa kontatzea zer  iruditzen zitzaion jakiteko. Luze egiten da batez ere zaila delako gidoi itxi bat edukitzen, egunez egun gauzak aldatzen dihoaztelako. Hori da dokumentalekin gertatzen dena eta jakin behar duzu amaierako puntua noiz jarri. Grabatu genuen egunetik hona gauzak aldatu egin dira ere. Gotzoneren kasuan beste bukaera bat espero nuen nik dokumentalerako, kanpoan egotea. Ez da horrela izan eta pena hori daukat.

Senideekin hitz eginda, nolakoa iruditu zaizu Gotzoneren izaera?

Irudian, dokumentalean parte hartzen duten Jose Luis Gotzoneren neba, eta Nagore iloba.

Beraiek oso ondo esaten dute piezan, Nagorek eta Ander-ek, hain zuzen. Bizitza handia dauka barruan eta bestengandik galdezka dabil uneoro. Nik dakidanetik esango nuke bizitzeko gogo handia daukala eta Ander-ek dokumentalean esaten duen moduan, bizi dituen momentu txar asko izanagatik ere, oso positiboa dela ere esango nuke.

Dokumentala Donostiako Zinemalditik kanpo gelditu zen. Ekoitzi zenutenean hainbesteko polemika espero zenuten? Izan ere, prentsa izan zen erabaki hura jakiten lehena. Nola jaso zenuten?

Pelikula egin zenean Josu eta Zinez-eko kideak harremanetan jarri ziren Zinemaldiko zuzendariarekin. Berak, pelikula egon, egongo zela esan zien ikusi aurretik. Baietza ia jasota zegoen, nahiz eta idatzita ez egon. Gero sortu zen polemika guztia ikusita, pelikula ikusi aurretik, gogorra izan da guretzat. Polemika espero genuen, horrekin kontatzen genuen, baina ez filma ikusi aurretik. Ezustea izan zen oraindik bukatzen ari ginela, diru-laguntza zela eta hainbat udaletxeri aurka egiten ikustea. Oso urduri jarri ginen, orduan inork ez baitzuen filma ikusi, inork ez zekien zer egin genuen ere.

Inolako azalpenik jaso duzue?

Hemen Urkijo sartu da eta berak egin duena izan da bere ustez  mingarria den pelikula bat ikusi aurretik, bakarrik zertaz dihoan kontuan edukita, Audientzia Nazionalari pelikula horren berri izateko eskatu, beraiek jaso eta iritzia ematea. Eta horretan gaude. Kopia bat eskatu digute eta zer pasatu zain gaude. Bitartean, ez dutenez ezer esan, guk gure bidea aurrera egiten ari gara. Pena izan zen Zinemaldian ez egotea,  festibal batek bere erabakiak hartzen ditu eta beti dago esatea “artistikoki ez dela interesgarria”. Pena, batez ere, mundu honen inguruko jendeak baino ez duelako ikusiko filma, eta beste jende batengana iristeko leku interesgarria zelako, begiak pixka bat zabaltzeko eta beste errealitate bat erakusteko.

Atzerrian erakusteko asmorik dago?

Saiakerak egin dira baina ez dugu lortu. Ez da erreza ere. La Rochelleko festibalean saiatu gara eta han ere ez zen lortu. Guk  beti izan dugu oso argi alde humanotik kontatu nahi genuela, ez genuen bakarrik istorio politikoa egin nahi, euskal preso politikoak izangatik ere.

Helburuak nondik du gehiago, sozialetik, politikotik ala bietatik?

Bietatik. Gai hau ikutzekotan nik uste dut ezin dela bata bestearengandik banatu, dena barruan sartu behar da. Baina arestian esan bezala, gu denon nahia izan da ze pertsona diren erakustea, nolakoak diren edo gaixo egonda kartzelan egotea zer den, tortura salaketak ere…

Argi izan dugu hasieratik ez genuela alde bateko eta besteko bosna biktima hartu nahi. Euskal preso politikoen bost istorio kontatzea izan da gure nahia, eta jakinda beste asko daudela, baina guk hauek aukeratu ditugu.

Askatasun bila

Malkoen zingira urgainezka dagoenean baino askatasunik ematen ez duenean, hori da minik gogorrena, higaduraren presioak etengabe erosionatzen zaituenean, eta zuk nahi arren bere besarkadaz libratu ezin zarenean….egoera hau berriro sufrituko ez nuela ziur nengoenean berriz ere nire inguruan harrapatzen nauten horma zurrunak eraikitzera etorri zara, presaren gainazala goitik behera zatitzen duen izotzezko ttanttoa bihurtu zara, eta harrigarriki nire burmuina geldiarazi egin duen indarrik handiena.

Txanpi: “Gari nunca fue el lider de Hertzainak”

Argazkia: Alvaro Fernandez

Amaia Gartzia/ Arrizabalaga

Luis Javier Saiz ( Intza, Nafarroa, 1962), más conocido como Txanpi, es el rostro que se parapeta tras la bateria del grupo Doctor Deseo, y probablemente el menos conocido.  Afincado desde hace años en Arrizabalaga, a escasos metros del característico dolmen de Sorginetxe, Txanpi nos recibe en su estudio particular – ese que en ocasiones reune a los Doctor Deseo o al grupo novel del que forma parte su hijo; Oppium – con la musica de Eels de fondo y con la discografia de Hertzainak desparramada por el suelo. Está preparando el concierto en recuerdo del mítico saxofonista Tito Aldama, fallecido el pasado marzo y que apenas un mes después, el 29 de abril recibió un sentido homenaje en la sala HellDorado de Gasteiz. Un memorial en nombre de Jonny Brusko también, el que fuera cantante de los principios de Potato. “Hay que ponerse en forma para tocar aquellas canciones, que animación”, confiesa entre risas. En una entrevista de una hora, Txanpi nos habla del ultimo disco de Doctor Deseo, de Hertzainak, de Gari, de Francis… en definitiva, de los veinte años que lleva en esto de la musica, su “dedicación primordial”.

Que ofrece el ultimo disco de Doctor Deseo respecto a los anteriores?    

“Al amanecer seguir soñando” es nuestro decimotercer disco y queriamos hacer algo diferente. Entonces se planteó hacer un disco-libro, un libro de cuentos en el cual el hilo musical fuera colorido. En el disco-libro aparecen textos de Bernardo Atxaga, Edorta Jimenez, Itziar Ziga, Kirmen Uribe y artistas como Jesus Maria Lazkano y los hermanos Roscubas. Luego se ha hecho un formato para tocar en teatros. Hemos cuidado la escenografia, que se proyecta sobre un ciclorama que va en 3D, lo ha hecho Aitor Ariño. Luego tenemos un saxofonista y las voces de Cristina. Se han incorporado guitarras clasicas, percusiones. También se han metido ritmos de blues y swing.

Normalmente, todas las canciones las escribe Francis sobre una base rítmica. Luego las plantea en el grupo y las preparamos viendo la onda que quiere llevar él. Después preparamos una base, la grabamos y cada uno va aportando. Hay canciones que cuestan mucho hacerlas y otras que salen rápidamente.

Como llegaste a la Lautada?    

Despues del declive de los Hertzainak, Koldo Murua y yo estabamos aburridos de vivir en Gasteiz, y decidimos irnos al campo, como La Polla, voy al campo, abandonaré la ciudad. Nos pusimos a mirar los alrededores en un radio de 30-50 kilometros casas y caseríos en pueblos, que no fueran muy caros. Y casualmente, Koldo Murua, que es de Agurain, era mi socio y encontró aquí el caserío Barrio. Entonces, nos vinimos aquí y empezamos a trabajar en el arreglo del caserío y a la vez seguíamos tocando en Hertzainak. Por aquel entonces estabamos grabando el ultimo disco. Cuando aquello acabó, yo llamé a Jose Ignacio, el bajista de Doctor Deseo para empezar a tocar con ellos, porque habia oido que ya no estaban tocando. Quedamos para ensayar en el caserio aquí. Para entonces, Doctor Deseo ya habia grabado tres discos. Y aquí en el caserio Barrio preparamos el cuarto disco, Gotas de dolor…un charco de olvido. Y  el caserio Lezao fue el primer escenario que dimos la nueva formación de Doctor Deseo, la noche de San Juan del 91. Además recuerdo que Iñako decía: El grupo que toca aquí, triunfa. Las fiestas de Lezao eran impresionantes y muy divertidas. Eran hasta peligrosas! (rie)

Despues vendimos el caserío porque nos parecia muy grande a Koldo y a mi y es cuando encontré este terreno aquí en Arrizabalaga y comence a construir esta casa. De ahí, los Doctor Deseo pasamos a ensayar en Okariz, en la casa del jefe, Alfonso Pineda (rie), y finalmente acabamos ensayando en Bilbo, porque los demás integrantes se aburrieron de tener que venir aquí.

 Te consideras más ganadero, o musico?    

Cuando vine a Arrizabalaga, empece con los caballos. Ya tenia una experiencia anterior porque en el caserio teníamos unos caballos para andar, y vistas las condiciones de Arrizabalaga que estaba cerca del monte, pues amplie mi manada de caballos y empece a dedicarme al mundo de la ganaderia. Al apasionante mundo de la ganaderia (rie).

La ganaderia en si, es una cosa ruinosa, solo tengo media explotacion, pero dedicandome a esto no tenia que buscar el trabajo fuera y  tenia pleno tiempo para dedicarme a la musica. Mi dedicacion primordial es la musica.

Siempre has querido dedicarte a la musica?          

Si.

Y hasta cuando te gustaria seguir en esto?   

Me quedan ya pocos años en esto (sonrie). Una vez pensé que hasta los cincuenta, y ya vamos ampliando (rie). Si, es que suele haber fases en las que estas más animado y otras que no. Luego está el sacrificio de tener que ir a ensayar a Bilbao, son muchos viajes, uno se hace mayor y cuesta más.

Soleis hacer giras grandes?

Si, la gira más grande que hemos hecho fue una en la que hacíamos de teloneros de Extremo Duro en la que nos movimos por muchos sitios de España. Tambien salio el viaje a Méjico, pero normalmente esos son muy comodos. Esos son no muchas actuaciones y estas una semana en cada sitio. Son como unas vacaciones.

Como está la venta de discos?

Nosotros vendemos unos 8.000 discos. Procuramos cuidar ese aspecto, la elaboración, para que en vez de piratear el disco, pues comprandolo te encuentres el disco, las letras, fotografias, los cuentos…Algo que pirateando no consigues.

Los cantantes suelen ser los personajes más peculiares de los grupos de musica. En tu caso, Francis y Gari. Que diferencias ves entre los dos?

El liderazgo. En los Hertzainak el lider era Josu Zabala. Gari nunca ha sido el lider de Hertzainak. Él era un cantante que traje yo a Hertzainak porque Josu Zabala y Javier Montoya Gamma, el cantante de entonces, tuvieron una discusion y nos quedamos sin cantante. Yo traje a Gari de Legazpi, que en ese momento andaba cojo porque se habia dado la ostia con mi moto, ya que en aquellos tiempos yo andaba por ahí tambien. A mi me hicieron una prueba en Donostia para entrar en Hertzainak y de ahí me fui a Gasteiz.

Gari era la imagen, era el más guapo, mas resulton que Josu (rie). Francis, sin embargo, es el lider absoluto, en nuestro grupo esta definido asi. Él es el jefe y los demás somos los peones, por así decirlo. Las  canciones las hace él, las letras las hace él. Desde el primer momento siempre se ha decidido asi. Está clarificado. Por ejemplo, en Hertzainak, Josu imponia más su cancion. Y en este grupo “se va haciendo la cancion”. Poco a poco.

De las canciones hechas en Hertzainak con cuales te quedas y porqué?            

Una canción que ha hecho triunfar a Hertzainak es Aitzol, por mucho que digan. Quieras o no, tu la escuchas y dices “coño, está es de Hertzainak”. Fue un boom, aunque luego renegasen de ella Hertzainak, que no se porque.

Y fuera de tu grupo?            

Los Eels.  Pero eso va por epocas. Por ejemplo, aparecieron los Radio Heart y me encantaban. Los Red Hot Chili Peppers, y me encantaban. Ahora estoy encantado con los Eels.

Crees que eso va acorde con la produccion musical que vas haciendo?         

Si, si. Tu vas cogiendo cosas de los discos, yo creo que siempre, además. En los Hertzainak estaban los Clash, aparecieron unos grupos terribles. Luego, a lo que coges el grupo le va dando su estilo, su personalidad. Si un grupo triunfa es porque tiene personalidad, si no tiene esa personalidad, el grupo no funciona, pasa desapercibido. Pienso que Doctor Deseo gracias a Francis ha conseguido esa personalidad.

Donde habeis disfrutado más, tocando?  

Hemos tocado en diferentes teatros, por ejemplo en el Arriaga. Nos dio mucha impresión, con toda la gente que habia, estaba nerviosisimo. Pero salio muy bien. En los Hertzainak, por ejemplo, una vez terminado el concierto, eramos más criticos con nosotros mismos. Ahora en Doctor Deseo todo es mucho más relajado, que también es por la edad.

Recordando un poco tus comienzos, cuando acompañas a tu hijo a los conciertos, encuentras parecidos con tu epoca de despegue en la musica?                        

Si. Mi padre también me solia ayudar, me llevaba a los conciertos. Aunque yo no les ayudo en el traslado de material si que suelo estar con el tecnico de sonido para orientarle un poco, si me gusta el sonido o no. Ahora además, los grupos de hoy día tienen mucha más calidad. Entonces aprendíamos nosotros por nuestra cuenta, no habia escuelas de música.  Eramos todos autodidactas. Había menos influencia de los grupos de fuera. Yo creo que lo hemos tenido más dificil.

Aparte del grupo de tu hijo, que más conoces de la producción musical de la Lautada?                                     

Me gustaba mucho Sortuz en sus inicios y los veia con futuro, pero se separaron. Sortuz salio mas o menos del rock vasco y el grupo de mi hijo Bingen del rhitm&blues. Por cuestiones del profesor de musica que tenian. Yo empece a tocar con el Blues. Tocaba a Bob Dylan. Yo no conocia ni a los Clash.

Por que crees que no ha triunfado Doctor Deseo en España?        

Yo pienso que es porque no ha habido promoción. No ha habido quien pusiera la pasta, los representantes que tenemos aquí, mas o menos tienen el mercado asegurado en esta zona, y el arriesgar invirtiendo fuera, nunca les ha gustado, creo. O no han querido. O no han tenido dinero. En todos los años que llevo en el mundo de la musica, la promoción siempre ha sido precaria. Mirando hacia atrás, en aquella epoca hubo una censura a todo lo vasco tambien. Nosotros con la Polla nos recorrimos casi toda España. Pero luego eso se corto.

En todos esos grupos ha habido un desgaste importante causado por la droga. Sin embargo, en Hertzainak, os manteneis todos.           

Todos, todos. Yo creo que nos cuidamos bastante, supimos cuidarnos.

Que te parece que tu hijo haya decidido seguir tus pasos? Como lo ves?

Para un padre siempre es motivo de orgullo que un hijo siga tus pasos. El toca y canta en el grupo Oppium de Agurain y trabajan mucho. Ensayan y graban aquí su musica. Ahora estan preparando su segundo disco y ya van por la octava canción.

Un disco:  El Combat Rock de los Clash, era un disco muy bonito.

Un musico: Hasier Oleaga, el bateria de Ruper Ordorika.

Una pelicula: El primer dia del resto de nuestras vidas, la vi en Salamanca.

Un libro:  El callejon de los milagros, de Naguib Mahfuz.

Un bar de la Lautada: El Otxoa.

Un sitio donde comer en la Lautada: Sociedad Recreativa Ergoiena (rie). Todos los viernes cenamos allí.

Un grupo de la Lautada: Oppium y Sortuz.

Un personaje de ficción con quien te identifiques: Brad Pitt (risas).

Una aficion: las motos y la equitacion.

Un actor:  Jack Nicholson.

“Lehengo indar politiko batzuk boterea galdu dute eta orain beraien ereduak inposatu nahi dizkigute”

Mondraberri.com
Mondraberri.com


Peio Lozano Lurralde Antolamenduko irakaslea da EHUn eta Geografia Fisiko saileko doktorea.

Amaia Gartzia / Agurain

Atez ateko sistema azaldu zenezake eta bere ondorioak birziklapenean?
Atez atekoaren lehendabiziko pausuak duela hogei bat urte eman ziren Italian. Funtsean defendatzen zuena zen, birziklapen maila altuak lortzeko benetako jasoketa selektiboak egon behar zirela. Orduan, martxan jarri zituzten etxez etxeko deituriko jasoketak, non, edukiontziak alde batera utzirik, jasoketan parte hartzen zuten koadrillak atariz-atari joaten ziren. Hiritarrak egunero frakzio mota bat edo bi jeitsi egin behar zuen, hots, frakzioak ezberdindu behar zituen. Gakoa materia organikoan aurkitzen da. Materia organikoa gure zaborraren erdia edo gehiago izan daiteke, eta ezaugarri berezi bat dauka: normalean, ez baduzu bere kabuz jasotzen, beste frakzioak kontaminatzen ditu. Ontziak, plastikoak, metalak, beirak, etab.-ek kutsatu dezaketenez, bere kabuz jasotzen badituzu, zaborraren erdia den organikoa behintzat kendu eta hori gero konpostatzera bidali daiteke, geratzen zaizuna ondo birziklatzeko baliogarria izanik.  Beraz, Italian, eta Katalunian geroago, konturatu ziren sentsibilizazio kanpaina minimo baten bidez, birziklapen maila txiki batetik, %20-25 batetik, %80-90 batera iritsi zitezkeela aste gutxiren buruan atez atekoaren bitartez. Horrekin, izugarrizko birziklapen maila erdiesteaz gain, azkeneko tratamendu deiturikora minimo bat baino ez da bidaltzen eta beste metodo ezberdinak ezabatzen dituzu: guztiz desfasatuak gelditu diren zabortegiak, erraustegiak eta mota honetako nahiko arriskutsuak diren tratamenduak.

Frakzio bakoitzak bere jasoketa eguna dauka, ezta?
Bai. Materia organikoak fermentazioa bezalako arazoak aurkez ditzake. Astean hirutan bota dezakezu, beste batzuetan lautan. Normalean, hirutan izaten da. Eta gainontzeko guztia, plastikoak eta ontziak, astean bitan. Beira bietara egin daiteke, jasoketa selektibo honen bitartez edo kalean bertan mantentzen diren betiko edukiontzietan. Papera ere astean beste bitan edo batean. Zuk egutegi bat daukazu eta badakizu egun bakoitzean ze frakzio mota jaitsi behar duzun. Batzuetan, koinziditu egiten dira bi frakzio mota egun berean, baina normalean jendeak bi-hiru asteren buruan ondo harrapatzen du sistema eta ondo joaten da.

Dagokion frakzioa gaizki bota ezkero isunak jartzen dira?
Eredu ezberdinak daude, baina gaizki botatzekotan, lehendabiziko asteetan gainbegiratu egiten da zer moduz jasotzen den jakiteko. Edukiontziaren bitartez jasoketa guztiz anonimoa da eta atez atekoarekin, ostera, guztiz arduratsua. Izan ere, bakotzari pertxa edo toki zehatz bat dagokio eta horrela teknikariek ikusi dezakete zer moduz egiten ari den. Nahigabe edo propio eginda, lehendabiziko dei bat egoten da non teknikariek azaltzen dizuten nola egin behar den. Eta jendeak propio egiten badu edo ikusten bada hiru bider gaizki egiten duela, orduan, isunak egon daitezke etab. Baina normalean jendeak ondo harrapatzen du eta ez da isun handirik jarri beharrik egoten.

Zertan datza Zero Zabor proiektua?                                                                               Zero Zabor proiektua helburu nagusitzat gure zaborra zeroan bilakatzea duen mugimendu soziala da. Zaborra, eta ez hondakina. Izan ere, hondakina materia primo bat bihurtzen da, hau da, ondo jaso ezkero, berriro sartzen duzu zikloan eta berrerabiltzen edo birziklatzen duzu. Baina zaborra bihurtzen denean, ez da materia primoa, normalean dena nahastuta etortzen zaizu, ezin duzu ondo aprobetxatu eta orduan, edo botatzen da, edo tratatatzen da. Horrek suposatzen duenarekin. Errausketa ematen bada, horrek osasun eta ingurugiro arazoak ekarriko ditu. Zero Zabor mugimenduak hori murriztu nahi du, zaborrean bilakatzen den kopuru hori. Nahiz eta utopikoa izan, atez ateko jasoketaren bitartez hori ia errealitate bihurtzen ari da. Birziklatzetik kanpo geldituko litzatekeen hori %5-10 batera murriztuko luke. Mundu mailan ezartzen ari den eredua eta gizartetik beretik atera den mugimendu bat da, jendeak bakoitzaren ardurak hartuz. Zaborrak gureak dira. Badirudi edukiontziarekin zaborra botatzea anonimoa dela, eta botatzearekin batera arazoaren ardura ere gainetik kentzen duzula, nahiz eta gero benetako arazoan bilakatu.

Ze nolako harrera izan du ezarri den herrietan?
Bere garaian, Italia eta Kataluniako ereduak begiratzen hasi ginenean, abisatu egin gintuzten politika arlotik eta: “Hau segun eta nola ezartzen den edo ze berme politiko dituen, istilu gehiago edo gutxiago egon daitezke”. Euskal Herri mailan ikusi duguna zera da: azkenean, egia da jendeari kostatu egiten zaiola ohitura aldaketa, baina gero bai Usurbilen, Hernanin edo Oiartzunen, esaterako – bere garaian lehendabizikoak atez atekoa martxan jartzen -, jendea pozik dago izugarrizko ahaleginak egin ondoren emaitzak ikusten ari direlako, eta emaitza horiek baikorrak direlako. Jendea animatu egiten da.
Usurbilgo kasua oso paradigmatikoa izan zen. Erreferendum bat egin zen denbora epe bat pasa ondoren jendeak edukiontzien edo etxez etxeko jasoketarekin jarraitzea erabakitzeko. Eta azkenean atariz atariko jasoketarekin jarraitzea erabaki zuten. Emaitzak oso-oso onak izaten ari dira. Azkenekoak Usurbilen %92 batera iristen ziren. Jasotzen duzuna zabor eta hortaz, arazo bilakatzetik urruti, oso bidegarria den produktuan bilakatzen da.

Zer da 5. kontenedorea? Aukera hau adabaki bezala ikusten dute zenbaitek hautazkoa delako erabiltzea, zer iruditzen zaizu zuri?
5. edukiontzia Europako zenbait herrialdeetan martxan jarri zen asmakizun bat da. Batez ere, arrakasta lortu zuen nahiko kontzientziatuak dauden herrialdetan; Finlandian, Suedian, Norvegian… Bertoko gizartea egia da oso arduratsua dela, gauza publikoak asko zaintzen dituela, eta nahiko birziklapen maila altuetara ailegatu dira, %60 bat edo.
Hemen, Euskal Herrian, adierazgarria da ikustea zeintzuk besarkatu duten 5.edukiontziaren sistema. Eta izan dira, batez ere, EAJ eta PSOE.  Beraientzat edukiontzi hau atez atekoaren aurkako arma bat da. Hau Donostian martxan jartzen lehendabizikoak Odon Elorza eta Denis Itxaso izan ziren, Xabier Garmendiaren alderdi berekoak. Hauen helburu nagusia atez atekoaren aurkako borroka zikin bat egitea izan da. Azkenean, emaitzak oso fidagarriak dira. Edukiontzi hau Amara eta Gros auzoetan jarri zuten. Amaraldean bakarrik parte hartu duen populazioa %25ekoa izan da eta Grosen %16koa. Birziklatze maila baxu horiekin ezin duzu lortu benetako jasoketa selektibo bat. Gainera, 5.edukiontzi horretan jendeari utzi egin zaio materia organikoa poltsetan sartzen. Horrek esan nahi du konpostatze plantetara nahiko zikinduta iristen dela, eta ez du balio benetako konposta egiteko. Bio-hondakin batean bihurtzen da. Hori, ez nik neuk esaten dudalako, baizik eta Europar Batasunak esaten duelako. Orduan, edo bigarren tratamendu bat ematen diozu, zeinak energia gastu bat suposatzen duen, edo gainontzeko inpropio guztiak kentzen dituzu. Egiazki, 5.edukiontziaren arrakasta Euskal Herrian oso eskasa izaten ari da.

Atez atekoaren materia organikoaren jasoketan ez da poltsarik erabiltzen?
Ez. Modu ezberdinak daude, halere. Katalunia aldean poltsen bitartez jasotzen dute baina poltsa biodegradableak dira. Kasu honetan, Usurbilen dago niretzat  modurik eredugarriena. Zulatuta dagoen kubotxo bat ematen dizute, horren bidez plastikozko poltsa sartzea eragozteko eta gainera hor sartutako materia organikoa lehortzen joateko, usteltze prozesua eta gainontzeko kiratsak motelduz. Hala, materia organikoa oso purua ailegatzen da konpostatzeko plantetara eta inpropio gutxirekin. Horrek ematen dizu Europar Batasunak deritzon A motako konposta, hau da, maila altuko konposta. Eta hori edonon erabili dezakezu, izan ere, izugarrizko merkatua zabaltzen ari da horren inguruan. Konposta ongarri organikoan bihurtzen da, eta ongarri organikoa indarrean dagoen produktu bat da.

La materia orgánica recogida con el quinto contenedor tiene un índice de rechazo en las plantas de tratamiento del 5% y si la materia orgánica ha sido recogida con el Puerta a Puerta este índice sube hasta el 25%. PSE-EEk darabilen argudioa da. Esaldi hau azaldu zenezake eta ze esaten dizun azaldu?
PSE-EE-k ez dauka zehaztasun handirik.  Izan ere, nik ezagutzen ditut beraiek martxan  jarritako esperientzien emaitzak eta aipatu egin ditut. Guztiz kontrastatuak daude. Politikariek esaten dituzten gauzak ez daude ondo oinarrituta. Guri, zientzialarioi, guztiz kontrastatuak edo fidagarriak diren datuak aurkeztea gustatzen zaigu. Nik aipatu dizkizuedanak fidagarriak dira. Lapatxeko konpostatze plantara hurbiltzen bazara, ikusi dezakezu nola datorren materia organikoa etxez etxeko jasoketaren bitartez, eta nola 5.edukiontziaren bitartez. Errealitatea lehen aipatu dizuedana da: edukiontzi horren bidez jasotakoak inpropio maila altuak izaten dituela eta besteak, ordea, %2a soilik. Horiek, Lapatxeko plantako arduradunak eman ditzakeen datuak dira. Partidu politiko batek esan dezakeenak, kontuan harturik bere garaian plan guzti hauek Xabier Garmendiak osatutakoak direla eta interes ekonomikoak izan dituela errauste plantetan,  ez dit balio. Fidagarriak ez izateaz gain, guztiz alderantzizkoak dira.

-Zer deritzozu atez atekoaren kontran abiatu diren azken kanpainak eta gai honekin sortu den ika-mika politikoaren inguruan?
Urnietan errauste planta kokatu nahi izan zutenean, protestatzen hasi ginen eta nahiko adierazgarria den gauza bat esan ziguten: “debate publikoa itxita dago”. Beti haiei interesatzen zaienean debate publikoa itxita edo guztiz osatuta dago, eta herriak ez dauka zer esanik. Orain ailegatu da momentu bat non, oraingo indar politikoei ez zaie interesatzen errausketa, eta juxtu orain ireki nahi dute beraientzako itxita zegoen eztabaida bat. Izugarrizko indarra ematen ari zaio guztiz fiktizioa den eztabaida bati. Hor ditugu Diario Vasco, El Correo, SER katea, etab. Usurbilera edo Hernanira joaten bazara ikusi dezakezu hango jendea ohitura hartzen ari dela eta ez dagoela inolako arazo handirik. Hemen interes politiko eta ekonomikoek jolasten dute. Errauste planta bat eraikitzeak etekin ekonomiko handia suposatzen du. Usurbil izan da toki bakarra non plebiszitua eman den. Urnietan, adibidez, ez zen plebisziturik eman erraustegia nahi genuen ala ez jakiteko. Gipuzkoa osoan ez da eman. Eurek orain eskatzen dute eurek ez dutena eman. Orduan, zertan ari gara? Lehen indarrean zeuden indar politiko batzuk boterea galdu dute eta orain beraien ereduak inposatu nahi dizkigute, jakinda ez direla batere fidagarriak, eta Euskal Herri mailako Zabalgarbiko errauste planta bakarrak oso datu kaxkarrak ematen ari dela energia eta ekonomia aldetik.

“Gehitxoago dakit nire ofizioaz, baina ez dakit ze norabidean ari naizen. Gauza oso intuitiboa da”

 

Hamaika kantuk osatzen dute Ruper Ordorikaren disko berria, guztiak berak idatziak. Mundua osatzen duten gai arketipikoak jorratu ditu abeslariak, betiere ekarpen ezti batekin: “Beti pozten nau nire abestiek eragin baltsamiko bat izatea”. New York-era jo du abestiok grabatzera, eta Steve Ulrich, Skuli Sverrison, Kenny Wollesen eta Ben Monder musikarien laguntza izan du. Azken honek, hiru abestitan bakarrik jo du, gainerakoan Ulrichek egin duelarik. Ordorikaren ustez, horrek beste sonoridade bat lortzen lagundu du. 16 pistako zintan eta formatu analogikoan grabatu du Ordorikak, aurreko lanean legez. Bere esanetan, musikara eraman zuten diskoak horrela grabatuta baitzeuden. Abeslariaren ustez, bere kantuek ez dute konponketarik behar, “ibili baino” ez dute nahi. Azkeneko ukituak ordea, Errobi taldeko baxulari izandako Jean Phocas, Elkar disketxeko teknikariak egin ditu.

Musikaz hitz egitea “gauzarik zailena” da Ruper Ordorikarentzat (Oñati, 1956). Hodeien azpian eta sasien gainean kokatzen den bere azken diskoa argitsua izan zedin nahia islatu nahi izan du osatzen duten kantuetan. Halere, irudiz kontrajarriak diren gauzak tratatu ditu. Izan ere, horrelakoa da mundua eta berau osatzen dutenak.
Zure azken diskoari zeru aldakor bati begira jartzen zaren xarma hartu diot nik. Batzutan lainotsuago, bestetan eguzkitsuago…Nola deskribatuko zenuke zuk?
Egia esan, nik ez dut musika parametro horietan ikusten. Etorri bezala erantzuten diot horri baina alde batetik nahia izan dut eguzkitsua izan dadin. Askotan esaten dut, eta badirudi dagoeneko topiko bat dela, baina nik asko maite ditut sentsazio hori ematen didaten kantuak eta horretan saiatzen naiz. Badakizu, askotan oker makur asko daude bizitza honetan, eta horretan  behin eta berriro jarduteko… ba batzutan izaten dut kantuak esparru horretatik ateratzeko nahia.
Diskoa oinarrizko musikari guztiek batera grabatu duzue. Banan-banan egitea artifizialegia iruditzen zaizu, perfektuegia agian?
Egia esan, diskoak era guztietara egin izan ditut. Gauza bat esango dizut halere, uste dut libertate guztia ere gutxi dela. Disko erabilgarri eta guztiz onak egin izan dira era guztietara. Azken bost diskoetan modu beretsuan ibili naiz iruditzen zaidalako nire kantuek eskertzen dutela hori. Beharbada, galtzen ahal duzu perfekzio maila batean, baina seguru naiz irabazten duzula beste zerbaitetan. Baina musika era guztiak onartzen ditut nik eta ez dut uste araudirik dagoenik. Nik hori egiten dut, beste askok ez, eta oso disko politak egiten dituzte.
Orain letrak melodian oinarrituta egiten dituzu. Zergatik hartu duzu erabaki hau, ez al zaitu gehiago kateatzen?
Bai, bada. Baina batzutan zuk kateatuta deitzen duzun horrek askatasun handiagoa ematen dizu. Zuk baldin baduzu eremu bat zehaztua, demagun margo bateko laukia, hor barnean libertade guztia daukazu. Margo hori beharrean edukiko bazenu areto honetako pareta guztia, agian ez zenuke gauza libreago bat egingo, oso gauza bitxia da. Nik uste dut kantua oso gauza ez oinarrizkoa dela, oso gauza sinplea da, xumea. Kantuak bere hortan joera guztiak onartzen ditu. Egiazki, gero kantu bat egiten dudanean maite dudan poema batekin, hor kontrakoa gertatzen da, letrak lotzen zaitu. Letrak horrelakoa izatea behar du, baina horrek ere ematen dizu libertade handia zeren eta badu esanahi bat. Jokaera guztiek balio dute.
Begibistakoa da belaunaldi berriek zure musikarekin bat egiten dutela. Zergatik uste duzu dela?
Zuk uste duzu?
Nik behintzat hala ikusten dut.
A bai? Ba pozten nau horrek.  Niretzat gazteria ez da multzo homogeneo bat. Niretzako badira Operación Triunfo maite dutenak, blues-a maite dutenak, rocka edo batere musika maite ez dutenak. Orduan, uste dut banako gutxi batzuekin konektatzeko zoria baldin badaukat, asko dela.
Urteak pasa ahala, nola edo norantz garatzen ari dela uste duzu zure musika? Traje ezberdinak jantziz transformatzen ari den zerbait bezala ikusten duzu, ala alderantziz, pixkanaka larrutuz bere esentzia topatzen ari den zerbait bezala?
(Pentsatu egiten du) Oso galdera zaila. Ez daukat joera handirik aztertzeko egiten dudana. Uste dut badela bietatik. Alde batetik irudipena daukat sakonera ari naizela gehiago, hobeto ezagutzen dut nire ofizioa, baina iruditzen zait modu berean hasiera-hasieratik neuzkan ardatzak hor dirautela. Hitzak maite ditut, sonoridade berezi bat maite dut, ez dakit nola adierazi hori, hitzen atzean entzungo den hori…gero kantu zaharra asko maite dut, baita ere. Orduan, badira hiruzpalau gauza hor dirautenak, ez ditudanak aldatu. Uste dut lasaiago ari naizela, gehitxoago dakit baina ez dakit ze norabidean. Gauza oso intuitiboa da.
Munduaz hitz egin duzu orokorrean baina tartetxo bat egin duzu zure aitona zena omentzeko. Zergatik orain eta disko honetan?
Bera oso gizon alaia zen eta nik ez dut inoiz bere bizitzari buruzko perspektiba hori izan. Urte askoz ezagutu nuen eta halako batean konturatu nintzen  banuela kantu bat hor. Askotan entzuten ditugu horrelako gauzak kanpoko idazleengan eta onartzen ditugu, eta gero gurean badirudi astuna dela. Izan ere, nire belaunaldiko jendearentzako gerra osteko zama hori eta egungo memoria historikoaren kontu guzti hori pixka bat astuna da, zeozer nekeza… ez nuke fribolizatu nahi e, baino hori da sentsazioa.
Eta halako batean oso argi ikusi nuen. Egiazki, beti eramaten dut poltsikoan bere detentzioaren oharra, prentsan atera zen bezala eta beno, kantua di-da batean egin nuen. Oso garbi ikusi nuen. Duela gutxi hil den poetisa bat irakurtzen ari nintzen, Szimborska, eta berak erabiltzen zuen Gernika askatasunaren eredua bezala poema batean. Pentsakor gelditu nintzen eta berehala joan nintzen poltsikora, atera nuen oharra eta esan nuen: “hemen dago kantua”. Gero musikalki jotzen dugu nahiko erritmikoki eta niretzat horrek irudikatuko luke, oso gauza nirea da halere, nire aitita zena oso gizon alaia zela. Ez nuela gogoratu nahi bizitzak gaizki tratatutako pertsona bat bezala. Oso gaizki tratatu zuen baina bera oso alaia zen.
Zure ustez nora dago gehiago begira disko hau? Behean dauden sasietara ala goiko zerura, lainoetara alegia?
Nik beti irudikatzen dut haur baten marrazki bat folio batean, goian daude hodeiak eta behean sasiak. Gu normalean sasietan ibiltzen gara, zoritxarrez. Baina badugu nahia gorago egoteko beti. Nahi hori hobeto egoteko, gehitxoago ulertzeko, gehiago maitatzeko…batzutan pixkat goraxeago ibiltzen gara baino hortxe-hortxe. Horri esaten zaio mundua. Deigarria egiten zait beti, haur baten marrazkia bezala ikusten dut eta hortik dator kantua: “hodeien azpian, sasien gainean, han da mundua deritzana”.

Elkarrizketa: Ander Lipus eta Unai Iturriaga (“Erregea eta bufoia”)

Amaia Gartzia/AgurainImage

-Jakina da bertsolariek ustekabearekin lehiatu behar izaten duzuela. Nolakoa da geldirik egon ezin den Manex Dominitxine edo Juan Junda batekin oholtza konpartitu behar izatea?

U: Beste gauza bat da, dudarik gabe. Ez da bertso saio arrunt bateko logika, ez denbora edo arrazoietan. Ezusteko gehiago dago beti eta prest egon behar da. Halere, Iñigo eta biok aspalditik elkar ezagutzen dugu, eta konfiantzak ematen duen zera horrekin polita da. Arriskutsua bertsolariarentzat, baita berarentzat ere inprobisazioa den neurrian, baina polita.

Gidoirik gabe lan egiten duzue, hori aktoreentzat erronka bat izan daiteke Ander, baina zure pertsonaientzat aberasgarria izan daiteke ere. Zure pertsonaiak denborarekin hazi edo finkatu egin dira? Eraldatu egin dira?

A: Egia da urteekin eta zenbat eta taula gehiago, gehiago gozatzen dituzula pertsonaiak. Zenbat eta kodigoak zehaztuagoak eduki, gehiago disfrutatzen duzu inprobisatzeko orduan. Egia da ere pertsonaia hauek aspalditik sortuak ditudala, orduan, emanaldiak egin ahala pertsonaiak jorratzen eta aberasten dihoaz, nahiz eta kodigo dezente finkoak dituzten eta hortik apenas mugitzen diren. Nik uste inportanteagoa dela publikoaren jarrera, espazioak eta bertsolariak eta nik egun hortan daukagun inspirazio kontua. Azken finean, bertsolari baten moduan, batean egun ona izan dezake eta bestean agian eskasagoa. Eta ni berdin ibiltzen naiz.

-Hasieran atrezzo gehiagorekin ateratzen zinen taula gainera. Zer dela eta eman diozu garrantzia gehiago hitzari?

A: Bai, egia da. Azken finean bertsolariak limite batzuk ditu eta antzerkia zentzu horretan ilimitatuagoa da. Baina elkar-truke bat egin behar bagenuen, argi ikusten nuen gehiago hitzera jo behar nuela. Hasieran beste elementu batzuekin jokatzen nuen agian ziurtasun ezagatik. Gero denborarekin konturatu naiz hitzera mugatu behar nintzela gehiago, eta gutxiago mugimendura, atrezzora edo eszenografiara.

-Taula gainean apur bat gehiago mugitzen den Unai bat ikusi dugu.Antzezlan honek bata bestearen alderdia bereganatzen lagundu dizue? Alegia, bertsolariak aktorearena eta aktoreak bertsolariarena?

U: Bai, bigarren hori bai, aktorea derrigortzen du pixkat gure kodeetara etortzera. Baina, nik ez daukat asmorik behintzat aktoreenetara hurbiltzeko, ezta gaitasunik ere. Bera bertsoetara hurbiltzen da, izan ere gaztetan bertsoetan aritutakoa da, eta gero hurbiltzen da batez ere inprobisaziora.

A: Nik uste dut gehiago dela bakoitzak bereari heldu diola, hau da, bertsolariak egiten du bertsoa eta nik pertsonai batzuk interpretatzen ditut gaijartzaileak jartzen dituen egoeretan. Nire ustez benetako elkartrukea horrela ematen da, bakoitzak bere esentzia galtzen ez duenean ematen da fusioa. Kasu honetan bertsolariak bertsotan egiten ditu eta ez du ezer interpretatu behar edo ez du mugimendu exageraturik egin behar. Nik pertsonaiak egiten ditut eta nire erara moldatzen naiz. Horrela gutxika-gutxika halako bertso antzerki baten fusioa lortu dugu.

-Nola diseinatu dituzu pertsonaia horiek?Nolakoa izan da sortze lan hori?

A: Batzuk nire antzezpen ibilbidean erabili izan ditudan pertsonaiak dira. Armariotik atera eta esan dut: “Bueno, akaso hauek funtzionatu dezakete”. Energia batzuk erabili ditut, nahiko ezberdinak direnak, batzuk aktiboak direnak, beste batzuk bajuagoak, eta bueno, lan asko egin ondoren sortzen diren pertsonaiak dira. Gero egia da, kodigo batzuetan mugitzen direla. Adibidez, Juan Junda ptosikotikodepresiboa da, eta horrek ja barregura eragiten du publikoarengan. Edo Eusebio baserritar-ehiztaria, Andoni Egañaren anaia “beltza” izatea bezala. Ba horiek azken finean gure euskal imaginarioaren barruan dauden kode batzuk dira eta horiekin joan naiz pixkanaka pertsonaiak sortzen eta osatzen.

-Bertsolari bakoitzak bere ezaugarriak dituen arabera, aukera ezberdinak emango dizkizu batekin edo bestearekin lan egiteak. Nolakoa da Unairekin antzeztea?

A: Egia esan unai eta biok aspalditik ezagutzen dugu elkar, lehen bertsotan ibilitakoa naiz ni neu ere. Ni Bizkaian bertsotan nenbilenean bera orduan hasi zen, hortaz ordutik ezagutzen gara. Bera Durangokoa da eta ni Markinakoa, eta gutxi gorabehera adin berekoak, beraz kodigo nahiko berdinak ditugu. Bere bertsokera eta nire interpretatzeko era ere aldatu egiten da eta egia esan Unairekin ditudan saio guztiak oso atseginak izan dira.

-Agertzen diren pertsonaietan, hitza dauka bertsolariak zerbait gehitu edo kentzeko?

U: Ez, gaijartzeailearekin adosten dute ordena, mozorroaren arabera izaten da ere.

-Orokorrean, nolako harrera izan du?

U: Noski, bertsolaria aldatzen da, herriak adosten du hori. 70. emanaldia izan da Aguraingoa eta nik neuk hiru urte inguru daramatzat, eta orohar harrera oso ona izan da, Anderrek beti luzitzen du (kar, kar), eta nik uste dut neurri batean bide oso on bat dela guretzat, bertsolarientzat, bertsoen bidez horren errez ez den esparruetan sartzeko.